2.1.5 Lyriek

Question 1

Geef een inhoudstafel van dit hoofdstuk

Answer 1

LYRIEK

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
- ballade
- rondeel
- abc-gedicht of abecedarium
- acrostichon
- chronogram
- figuurgedicht
- rebus
- kreeftgedicht

c) Anthonis de Roovere
2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED
3. GEESTELIJKE LIED

Question 2

Welke gedichten en de liederen in de 15de en vroege 16de eeuw staan hier centraal?

Answer 2

Gedichten die géén verderzetting zijn van de 13de en 14de eeuwse poëzie.

Question 3

Welke genres komen vooral aan bod?

Answer 3

Het gaat dan vooral om teksten uit de genres van:

• rederijkerslyriek
• populaire wereldlijke lied
• geestelijke lied

Question 4

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Wat was het refrein binnen de rederijkerspoëzie?

Answer 4

Het belangrijkste subgenre.

Question 5

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Wat was het refrein precies?

Answer 5

een strofisch gedicht

• geen lied
• voorgedragen
• geïnspireerd op de Franse ballade
• meer vrijheid voor de dichter want geen telverzen (dan bij Fr ballade)

Question 6

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Hoe zag het refrein eruit qua vorm en rijmschema?

Answer 6

VORM

• 4 of meer strofen (allemaal dezelfde lengte behalve de laatste was korter)
• 13/15 verzen (allemaal zelfde rijmschema)
• eindigen allemaal op eenzelfde vers = STOCKREGEL of KEERVERS (geeft het thema weer, identiek ad titel)
• laatste strofe = prince-strofe (gericht aan prins van de rederijkerskamer, op den duur is dit verband verloren gegaan en kon het gericht worden tot eender wie

RIJM

• doet denken aan tweedeling uit hoofse lyriek
  1. KOP
• meestal gekruist rijm abab
  2. STAART
• vrijer, combinaties en uitbreidingen

Question 7

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Er waren ook refreinfeesten/wedstrijden. Wat gebeurde er daar?

Answer 7

• Op die feesten kreeg het beste refrein een prijs
• vorm van het refrein moest antwoord geven op vooraf gestelde vraag
• of op voorhand meegedeelde stockregel moest verwerkt worden
• soms ook rijmschema meegegeven
• soms ook aantal versregels
• deze refreinen kwamen soms in refreinbundels

Question 8

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Hoe zag de indeling van de refreinen eruit?

Answer 8

1. int vroede of int wijs
   - religieuze lof-en dankrefreinen
   - moraliserend
   - satirisch-maatschappelijk
   - didactische gedichten
2. int amoureus
   - klachten over leed van de minnaars
   - klacht en gevaar van de liefde
   - hoofse minne verderzetten
3. int sot
   - komische teksten
   - ontgoochelde echtgenoten
   - drinkebroers
   - soms ook ernstiger
   - de zotheid die de wereld beheerst
   - onder invloed van de wijsheidboeken uit OT
   (Job, Psalmen, Prediker, Spreuken)
   - Invloed van contemporaine werken (Lof der zotheid)

Question 9

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Hoe ziet de overlevering van de refreinen eruit?

Answer 9

• 2300 refreinen overgeleverd
• vanaf 1539 werden gedichten van refreinfeesten gedrukt
• liefhebbers gekopieerd en verzameld
  (bv. manuscript van Utrechtste geestelijke Jan van Stijevoort en bv. collectie ‘Refreinen int wijs, amourues en sot’ gedrukt door Jan van Doesborch)

Question 10

1. REDERIJKERSLYRIEK
   a) refrein

Van welke auteurs zijn refreinen overgeleverd?

Answer 10

1. Anna Bijns
2. Eduard De Dene
3. Anthonis de Roovere (Rhetoricale werken)

Question 11

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - ballade

Answer 11

In de rederijkersliteratuur voor 2 zaken gebruikt

1. benaming voor refreinen
   - sterk aanleunden bij Franse ballade
   - 3 strofen en 1 prince-strofe
   - zelfde rijmschema
   - zelfde rijmklanken
2. als benaming voor 1 strofe met 7 of 14 verzen
   - laatste vers spreukachtige regel
   - geen stockvers of prince-strofe
   - vb. is het schaakbord van 64 verzen (8x8 vakjes en zo verschillende reeksen van 8-regelige strofen maken)

Question 12

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - rondeel

Answer 12

• herhalen van gelijke verzen
• meestal 8 verzen
• vers 1 en 2 = vers 7 en 8
• vers 1 = ook vers 4 (ABaAabAB)
• ook wel TRIOLET genoemd
• drink-en begroetingsrondelen (vaak in toneelteksten verwerkt)

Question 13

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - abc-gedicht of abecedarium

Answer 13

• refrein of ballade

- 1ste letters van iedere strofe/vers vormden samen alfabet

Question 14

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - acrostichon

Answer 14

• refrein of ballade

- 1ste letters vormen persoonsnaam

Question 15

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - chronogram/carnatioen/incarnatie/jaartelvers/tijdvers

Answer 15

• gelegenheidsgedicht
• letters die in het Latijn een getalwaarde hebben staan in kapitaal en worden bij elkaar opgeteld om zo een jaartal of gebeurtenis waarover het gaat aan te geven

Question 16

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - figuurgedicht/beeldgedicht

Answer 16

• door grafische vormgeving van versregels beschreven onderwerp uitgebeeld
• gedicht in de vorm van kruis bvb

Question 17

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - rebus

Answer 17

• woordenspel in de vorm van een raadsel
• woord/woordenreeks moet worden geraden (tekeningen, cijfers, letters)
• vaak opgenomen bij blazoen vd rederijkers

Question 18

1. REDERIJKERSLYRIEK
   b) andere dichtvormen binnen de rederijkerspoëzie
   - kreeftgedicht/retrograde

Answer 18

• ook regels van achteren naar voren gelezen worden

- maar de betekenis blijft hetzelfde

Question 19

1. REDERIJKERSLYRIEK

Waarom wordt de rederijkerslyriek soms als ‘negatief’ voorgesteld?

Answer 19

Inhoudelijk gaat het vooral over engagement en didactiek en dat werd dan gekoppeld aan een zeker taalmaniërisme. Later kwam het daardoor in een slecht daglicht te staan omdat het stroef en gekunsteld overkwam en door de vele gallicismen.

Question 20

1. REDERIJKERSLYRIEK

Wat is er positief aan de rederijkerslyriek?

Answer 20

Ondanks de opgelegde vormen en vreemde woorden konden de getalenteerden echt wel goede poëzie scheppen.

Question 21

1. REDERIJKERSLYRIEK

Wat moeten we steeds in het achterhoofd houden bij de rederijkerspoëzie?

Answer 21

Dat het om voordrachtkunst gaat en het moet het voor een groot deel hebben van de verklanking!

Question 22

1. REDERIJKERSLYRIEK
   c) Anthonis de Roovere

Geef een korte biografie.

Answer 22

• gedichten werden klassiekers
• 1ste grote refreindichter van formaat
• 1 vd grootste rederijkers
• Brugge
• waarschijnlijk lid van de Heilige gheest
• kreeg vanaf 1466 vaste toelage voor zijn werk
• ook in zijn eigen tijd werd hij beschouwd als belangrijk dichter
• een gevierd vernieuwer

Question 23

1. REDERIJKERSLYRIEK
   c) Anthonis de Roovere

Hoe weten we dat Anthonis de Roovere ook in zijn eigen tijd beschouwd werd als belangrijk dichter?

Answer 23

Zijn werk zit bvb in veel verzamelhandschriften.
Er werd bvb een belangrijke bloemlezing van hem gepubliceerd ‘Rhetoricale werken’ in 1562 op initiatief van Eduard De Dene. Hij was dan ook de eerste auteur die Nederlandstalig werk van zichzelf in druk zag verschijnen.
Ook zijn lang lofrefrein op heilig sacrament werd lang gedrukt

Question 24

1. REDERIJKERSLYRIEK
   c) Anthonis de Roovere

Hoe komt het dat veel van zijn werk verloren is gegaan of bvb anoniem is overgeleverd?

Answer 24

Omdat het geen evidentie was dat zijn naam onder zijn werk werd gezet. Hij schreef waarschijnlijk ook proza en hij schreef dus meer dan enkel rederijkerswerken.

Question 25

1. REDERIJKERSLYRIEK c) Anthonis de Roovere Wat zei Eduard De Dene over hem?

Answer 25

Hij roemde hem om zijn geestelijke en morele kwaliteiten. Hij schreef vele religieuze, didactische, moraliserende gedichten (kunstige gedichten ter ere van Maria en lof op Heilig Sacrament; in verschillende kerken opgehangen)

Question 26

1. REDERIJKERSLYRIEK c) Anthonis de Roovere Hij begaf zich ook op het domein van Eros en Thanatos. Hoe zie je dat?

Answer 26

In ballade pleitte hij bvb voor het genieten van erotiek. Hij was eigenlijk een voorloper van de verlichte rederijkerij op humanistische basis.

Question 27

1. REDERIJKERSLYRIEK c) Anthonis de Roovere Wat is één van zijn bekendste ballades? Vertel er wat meer over.

Answer 27

VAN DER MOLLENFEESTE | - centraal staat dat iedereen eindigt onder de grond in het rijk van Mollengijs

Question 28

1. REDERIJKERSLYRIEK c) Anthonis de Roovere Wat zit er in sommige van zijn teksten?

Answer 28

pessimistisch en melancholisch levensgevoel 1. rondelen waarin hypocrisie en machtsmisbruik wordt gehekeld 2. uitgesproken aardse thema's - er moet niet op de dood gewacht worden om het goed te hebben - arbeid is een positieve levensvervulling (zo aardse beloningen verwerven) - het huwelijk en het gezin (in bvb 'van den hinnentastere'; auteur drijft spot met mannen die orde in huwelijk niet kunnen handhaven, mannen doen mannenwerk en vrouwen doen hun taak)

Question 29

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED Waar komt onze kennis van het populaire wereldlijke lied van de 15de en 16de eeuw vandaan?

Answer 29

uit Een schoon liedekens bouck

Question 30

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED - Een schoon liedekens bouck Hoe staat het beter bekend, wat is het en vertel wat meer over de druk.

Answer 30

- Antwerps liedboek - gedrukt door Jan Roulans in Antwerpen - bevat 221 liederen - herdruk die in 1544 met 40 nieuwe liederen werd aangevuld - onbekend wanneer het voor het eerst gedrukt werd

Question 31

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED - Een schoon liedekens bouck Was het populair? Wat met de kerk?

Answer 31

- heel populair want voor 1550 maar liefst 4 herdrukken | - stond op de lijst van de door de kerk verboden boeken (Index Liberorum Prohibitorum)

Question 32

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED - Een schoon liedekens bouck Hoe is het bewaard gebleven?

Answer 32

- er waren duizenden exemplaren - maar slechts 1 is er volledig bewaard (de editie van 1544) - weinig overgeleverd door de kwaliteit en doordat het dus goedkoop was

Question 33

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED - Een schoon liedekens bouck Hoe zag de samenstelling eruit?

Answer 33

- bonte verzameling van liederen - 1/3 oude liederen - 2/3 nieuwe liederen

Question 34

2. POPULAIRE WERELDLIJKE LIED - Een schoon liedekens bouck Vertel wat meer over de inhoud

Answer 34

1. liederen met liefde als thematiek - het meest - mei-, klaag- of afscheidsliederen - ridders en verboden liefde - meisjes die klooster intreden 2. drink- of feestliederen 3. erotisch dubbelzinnige teksten 4. 27- tal politieke historieliederen (Maximiliaan van Oostenrijk en Keizer Karel) Een 35-tal liederen hebben rederijkerssignatuur door 1. prince-strofe 2. precieze gebruik van rijm 3. aanwezigheid van Franse woorden Ook lied van Matthijs de Castelein (Oudenaards rederijker; auteur dus voor samenstelling uit veel bronnen geput)

Question 35

3. GEESTELIJK LIED Waar komt onze kennis van het geestelijk lied voornamelijk vandaan?

Answer 35

Uit 'Devoot ende profitelijck boecxken' (verzamelbundel, gedrukt in Antwerpen)

Question 36

3. GEESTELIJK LIED - 'Devoot ende profitelijck boecxken' Waarom is deze bundel voornamelijk gedrukt?

Answer 36

Als antidotum tegen de wereldse literatuur en dus ook de rederijkersliteratuur.

Question 37

3. GEESTELIJK LIED - 'Devoot ende profitelijck boecxken' Waarom zijn vele van deze liederen op melodieën van wereldse liederen geschreven?

Answer 37

Om het wereldse uit de geest van de mensen te halen. Zulke liederen die zo ontstaan zijn noemen we CONTRAFACTEN.

Question 38

3. GEESTELIJK LIED - 'Devoot ende profitelijck boecxken' Hoeveel liederen bevat de verzameling en wat zijn de subgenres?

Answer 38

``` 259 liederen subgenres 1. kerst-en Marialiederen 2. mystieke teksten 3. heiligenliederen 4. inkeer-en meditatieliederen (vrome dichters over problemen om niet aan het wereldse te bezwijken) ```

Question 39

3. GEESTELIJK LIED - 'Devoot ende profitelijck boecxken' Van welke auteurs bevat de bundel werken?

Answer 39

1. Suster Bertken 2. Johannes Brugman, een franciscaan die vooral door zijn preken beroemd is geworden. 3. Ook een aantal rederijkersliederen maar enkel die die aan Jezus en Maria gewijd zijn